Σε περίπου τέσσερα στα δέκα ζευγάρια που δυσκολεύονται να αποκτήσουν παιδί, η αιτία βρίσκεται, εν μέρει ή αποκλειστικά, στον άνδρα. Η ανδρική υπογονιμότητα δεν έχει συνήθως κανένα σύμπτωμα και αποκαλύπτεται μόνο όταν γίνει σπερμοδιάγραμμα. Τα καλά νέα: η διερεύνηση είναι απλή και οι σύγχρονες τεχνικές του εργαστηρίου δίνουν λύση ακόμη και σε πολύ βαριές περιπτώσεις.
Ο Δρ. Παναγιώτης Πολύζος, obstetrician–gynecologist και ειδικός αναπαραγωγής, εξηγεί τι φταίει, ποιες εξετάσεις χρειάζονται και πώς γίνεται η επιλογή των καλύτερων σπερματοζωαρίων στην εξωσωματική.
Τι είναι η ανδρική υπογονιμότητα
Μιλάμε για ανδρικό παράγοντα όταν ένα ζευγάρι δεν πετυχαίνει εγκυμοσύνη μετά από 12 μήνες τακτικών επαφών χωρίς προφύλαξη και ο έλεγχος δείχνει πρόβλημα στην ποσότητα, την κινητικότητα ή τη μορφολογία των σπερματοζωαρίων. Αν η γυναίκα είναι άνω των 35 ετών, ο έλεγχος ξεκινά στους 6 μήνες. Ο άνδρας πρέπει να εξετάζεται από την αρχή, παράλληλα με τη γυναίκα: το σπερμοδιάγραμμα είναι φθηνό, ανώδυνο και γλιτώνει το ζευγάρι από μήνες αναμονής. Για τη συνολική εικόνα του ζευγαριού, δείτε τη σελίδα για την ανδρική και γυναικεία υπογονιμότητα.
Αίτια ανδρικής υπογονιμότητας
Τα αίτια χωρίζονται σε τρεις μεγάλες ομάδες, ανάλογα με το σημείο όπου εντοπίζεται η βλάβη.
Προβλήματα στην παραγωγή σπέρματος
- Κιρσοκήλη: διάταση των φλεβών του όρχεως που ανεβάζει τη θερμοκρασία του. Είναι η συχνότερη διορθώσιμη αιτία.
- Κρυψορχία στην παιδική ηλικία, ακόμη κι αν χειρουργήθηκε.
- Λοιμώξεις, όπως η ορχίτιδα μετά από παρωτίτιδα ή τα σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα.
- Γενετικά αίτια: σύνδρομο Klinefelter, μικροελλείψεις του χρωμοσώματος Υ.
- Ορμονικές διαταραχές της υπόφυσης, του θυρεοειδούς ή των όρχεων.
- Χημειοθεραπεία, ακτινοθεραπεία και ορισμένα φάρμακα. Η λήψη τεστοστερόνης ή αναβολικών, ειδικότερα, μπορεί να μηδενίσει την παραγωγή σπέρματος.
Απόφραξη των οδών του σπέρματος
Το σπέρμα παράγεται κανονικά, αλλά δεν φτάνει στην εκσπερμάτιση. Συμβαίνει μετά από λοιμώξεις της επιδιδυμίδας, χειρουργεία στην περιοχή (βουβωνοκήλη, βαζεκτομή) ή λόγω συγγενούς απουσίας των σπερματικών πόρων, που συνδέεται με μεταλλάξεις του γονιδίου της κυστικής ίνωσης.
Λειτουργικά αίτια και τρόπος ζωής
Στυτική δυσλειτουργία, παλίνδρομη εκσπερμάτιση, αλλά και καθημερινές συνήθειες: κάπνισμα, πολύ αλκοόλ, παχυσαρκία, συχνή έκθεση σε υψηλές θερμοκρασίες (σάουνα, ζεστά μπάνια, λάπτοπ στα πόδια), έντονο χρόνιο στρες. Σε σημαντικό ποσοστό ανδρών, πάντως, δεν βρίσκεται σαφής αιτία και η υπογονιμότητα χαρακτηρίζεται ιδιοπαθής.
Σπερμοδιάγραμμα: η πρώτη εξέταση
Το δείγμα δίνεται με αυνανισμό μετά από 2 έως 5 ημέρες αποχής και εξετάζεται μέσα σε μία ώρα. Σύμφωνα με τα όρια αναφοράς του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (6η έκδοση, 2021), φυσιολογικό θεωρείται το σπέρμα όταν έχει:
- όγκο τουλάχιστον 1,4 ml,
- συγκέντρωση τουλάχιστον 16 εκατομμύρια σπερματοζωάρια ανά ml,
- συνολική κινητικότητα 42% και προωθητική κινητικότητα 30% ή περισσότερο,
- φυσιολογικές μορφές 4% ή περισσότερο.
Οι όροι που θα δείτε στο αποτέλεσμα σημαίνουν τα εξής: ολιγοσπερμία είναι ο χαμηλός αριθμός, ασθενοσπερμία η μειωμένη κινητικότητα, τερατοσπερμία η κακή μορφολογία και αζωοσπερμία η πλήρης απουσία σπερματοζωαρίων. Ένα παθολογικό αποτέλεσμα δεν αρκεί για διάγνωση. Η εξέταση επαναλαμβάνεται, γιατί το σπέρμα αλλάζει από μήνα σε μήνα.
Ποιες άλλες εξετάσεις μπορεί να χρειαστούν
- Κλινική εξέταση από ουρολόγο ανδρολόγο και υπερηχογράφημα (triplex) οσχέου.
- Hormone testing: FSH, LH, τεστοστερόνη, προλακτίνη.
- Καλλιέργεια σπέρματος όταν υπάρχει υποψία λοίμωξης.
- Γενετικός έλεγχος (καρυότυπος, μικροελλείψεις Υ, έλεγχος CFTR) σε σοβαρή ολιγοσπερμία ή αζωοσπερμία.
- Έλεγχος κατακερματισμού DNA (DFI) σε επαναλαμβανόμενες αποτυχίες εξωσωματικής ή καθ’ έξιν αποβολές.
Θεραπεία ανδρικής υπογονιμότητας
Η αντιμετώπιση εξαρτάται από την αιτία, τη βαρύτητα του προβλήματος και, πάντα, από την ηλικία και την εικόνα της συντρόφου.
Αλλαγές στον τρόπο ζωής
Διακοπή καπνίσματος, περιορισμός του αλκοόλ, απώλεια βάρους και τακτική άσκηση βελτιώνουν μετρήσιμα το σπέρμα. Χρειάζεται όμως υπομονή: ένας πλήρης κύκλος σπερματογένεσης διαρκεί σχεδόν τρεις μήνες. Τα αντιοξειδωτικά συμπληρώματα χρησιμοποιούνται συχνά, αν και τα δεδομένα για το όφελός τους παραμένουν περιορισμένα. Περισσότερα για το πώς η ζυγαριά επηρεάζει και τους δύο θα βρείτε στο άρθρο παχυσαρκία και υπογονιμότητα.
Φαρμακευτική και χειρουργική αντιμετώπιση
Οι λοιμώξεις θεραπεύονται με αντιβίωση και οι ορμονικές ανεπάρκειες με την κατάλληλη αγωγή. Η κιρσοκήλη διορθώνεται μικροχειρουργικά όταν πληρούνται οι ενδείξεις, ενώ ορισμένες αποφράξεις αποκαθίστανται χειρουργικά.
Intrauterine Insemination (IUI)
Σε ήπιες διαταραχές, το επεξεργασμένο σπέρμα τοποθετείται απευθείας στη μήτρα τις ημέρες της ovulation. Διαβάστε πώς γίνεται η intrauterine insemination (IUI) και πότε έχει νόημα.
Εξωσωματική με μικρογονιμοποίηση (ICSI)
Στις μέτριες και σοβαρές περιπτώσεις, η λύση είναι η in vitro fertilization με ICSI: ο εμβρυολόγος εισάγει ένα σπερματοζωάριο μέσα σε κάθε ώριμο ωάριο. Στην αζωοσπερμία, σπερματοζωάρια μπορούν συχνά να ληφθούν απευθείας από τον όρχι ή την επιδιδυμίδα (TESE, micro-TESE, PESA). Όταν δεν βρεθούν καθόλου, υπάρχει η επιλογή του σπέρματος δότη.
IMSI και PICSI: ας επικρατήσει ο καλύτερος
Στη φυσική σύλληψη, το γυναικείο αναπαραγωγικό σύστημα και το ίδιο το ωάριο κάνουν αυστηρή επιλογή: από εκατομμύρια σπερματοζωάρια, ελάχιστα φτάνουν στον στόχο. Στο εργαστήριο, τον ρόλο αυτό αναλαμβάνει ο εμβρυολόγος, και δύο τεχνικές τον βοηθούν να διαλέξει καλύτερα.
IMSI: επιλογή με βάση τη λεπτή μορφολογία
Στην IMSI (Intracytoplasmic Morphologically Selected Sperm Injection) τα σπερματοζωάρια εξετάζονται σε μεγέθυνση πολλαπλάσια της συνηθισμένης, ώστε να φανούν λεπτομέρειες της κεφαλής που αλλιώς περνούν απαρατήρητες. Η μορφολογία φαίνεται να σχετίζεται με την ποιότητα των εμβρύων και την εμφύτευσή τους, και ορισμένες μελέτες έχουν καταγράψει περισσότερα έμβρυα άριστης ποιότητας όταν το σπέρμα επιλέγεται με αυτόν τον τρόπο.
PICSI: επιλογή με υαλουρονικό οξύ
Η PICSI (Physiological ICSI) μιμείται τη δράση του ωαρίου. Τα ώριμα σπερματοζωάρια δεσμεύονται στο υαλουρονικό οξύ, ουσία που περιβάλλει φυσιολογικά το ωάριο, και αυτά επιλέγονται για τη μικρογονιμοποίηση. Τα σπερματοζωάρια που δεσμεύονται έχουν, κατά κανόνα, πιο ακέραιο γενετικό υλικό.
Σε ποιους προτείνονται
Οι τεχνικές αυτές δεν χρειάζονται σε κάθε ζευγάρι, και τα διεθνή δεδομένα δεν δείχνουν όφελος όταν εφαρμόζονται αδιακρίτως. Συζητούνται κυρίως σε σοβαρή τερατοσπερμία, υψηλό κατακερματισμό DNA, προηγούμενες αποτυχημένες προσπάθειες ή επαναλαμβανόμενες αποβολές. Για το σύνολο των μεθόδων του εργαστηρίου, δείτε τις νέες εμβρυολογικές τεχνικές στην εξωσωματική.
Πότε να ζητήσετε έλεγχο
- Μετά από 12 μήνες προσπαθειών χωρίς εγκυμοσύνη, ή 6 μήνες αν η γυναίκα είναι άνω των 35.
- Νωρίτερα, αν υπάρχει ιστορικό κρυψορχίας, χειρουργείου στους όρχεις, χημειοθεραπείας ή γνωστής κιρσοκήλης.
- Αν υπάρχει πόνος, διόγκωση ή ψηλαφητή μάζα στο όσχεο, δυσκολία στη στύση ή την εκσπερμάτιση.
Ο έλεγχος γίνεται πάντα στο ζευγάρι μαζί. Στο ιατρείο, ο σχεδιασμός ξεκινά από την αξιολόγηση και των δύο συντρόφων, ώστε να προταθεί η απλούστερη θεραπεία που έχει ρεαλιστικές πιθανότητες επιτυχίας. Μπορείτε να κλείσετε ραντεβού από τη σελίδα contact.
Frequently Asked Questions
Μπορεί ένας άνδρας με χαμηλό αριθμό σπερματοζωαρίων να αποκτήσει παιδί;
Ναι, στις περισσότερες περιπτώσεις. Ανάλογα με το πόσο χαμηλές είναι οι τιμές, η λύση μπορεί να είναι η θεραπεία της αιτίας, η σπερματέγχυση ή η εξωσωματική με μικρογονιμοποίηση (ICSI), όπου αρκεί ένα υγιές σπερματοζωάριο για κάθε ωάριο.
Πόσες ημέρες αποχής χρειάζονται πριν από το σπερμοδιάγραμμα;
Συνήθως 2 έως 5 ημέρες. Μικρότερη ή πολύ μεγαλύτερη αποχή μπορεί να αλλοιώσει το αποτέλεσμα, είτε στον όγκο και τον αριθμό είτε στην κινητικότητα.
Ένα κακό σπερμοδιάγραμμα σημαίνει οριστικά υπογονιμότητα;
Όχι. Το σπέρμα παρουσιάζει μεγάλες διακυμάνσεις, ενώ ένας πυρετός ή μια λοίμωξη μπορεί να το επηρεάσει για εβδομάδες. Γι’ αυτό η εξέταση επαναλαμβάνεται, συνήθως μετά από δύο με τρεις μήνες, πριν βγει συμπέρασμα.
Σε πόσο χρόνο βελτιώνεται το σπέρμα μετά από αλλαγές στον τρόπο ζωής;
Η παραγωγή ενός σπερματοζωαρίου διαρκεί περίπου 70 με 75 ημέρες. Άρα το αποτέλεσμα από τη διακοπή του καπνίσματος, την απώλεια βάρους ή μια θεραπεία φαίνεται συνήθως μετά από τρεις μήνες.
Τι διαφορά έχει η ICSI από την IMSI και την PICSI;
Και οι τρεις είναι τεχνικές μικρογονιμοποίησης. Στην ICSI ο εμβρυολόγος επιλέγει το σπερματοζωάριο με τυπική μεγέθυνση. Στην IMSI η επιλογή γίνεται με πολύ μεγαλύτερη μεγέθυνση, ώστε να ελεγχθεί η λεπτή μορφολογία, ενώ στην PICSI επιλέγονται τα σπερματοζωάρια που δεσμεύονται στο υαλουρονικό οξύ, ένδειξη ωριμότητας.
Η κιρσοκήλη πρέπει πάντα να χειρουργείται;
Όχι. Η διόρθωση συζητείται όταν η κιρσοκήλη είναι ψηλαφητή, το σπερμοδιάγραμμα είναι παθολογικό και το ζευγάρι προσπαθεί να συλλάβει. Η απόφαση παίρνεται από τον ουρολόγο ανδρολόγο σε συνεργασία με τον ειδικό αναπαραγωγής.
Επηρεάζει η ηλικία του άνδρα τη γονιμότητα;
Επηρεάζει, αν και πιο ήπια απ’ ό,τι στη γυναίκα. Μετά τα 40 με 45 έτη μειώνονται σταδιακά η κινητικότητα και ο όγκος του σπέρματος και αυξάνεται ο κατακερματισμός του DNA.
